Την εποχή που οι δείκτες ισότητας των φύλων στην Ελλάδα εξακολουθούν να καταγράφουν απογοητευτικές επιδόσεις, η φωνή της Άννας Καραμάνου παραμένει σταθερά μαχητική, ασυμβίβαστη, αεικίνητη και βαθιά πολιτική. Πρώην ευρωβουλευτής (1997-2004) και αντιπρόεδρος της Ομάδας των Ευρωπαίων Σοσιαλιστών, πρώην πρόεδρος της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ίσης Μεταχείρισης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, καθώς και ιδρυτικό μέλος και αντιπρόεδρος του Πολιτικού Συνδέσμου Γυναικών, η ίδια έχει αφιερώσει τη ζωή της στην υπεράσπιση των γυναικείων δικαιωμάτων.
Σε μια αποκλειστική, εξομολογητική συνέντευξη, η κα Καραμάνου αναλύει τις βαθύτερες αιτίες πίσω από την «έκρηξη» της έμφυλης βίας και τις σύγχρονες γυναικοκτονίες, στηλιτεύει τον αποκλεισμό των γυναικών από τα κέντρα λήψης αποφάσεων, την πολιτική υποκρισία και τα αναχρονιστικά στερεότυπα που αντιστέκονται στη νέα πραγματικότητα. Παράλληλα, στέλνει ένα ηχηρό μήνυμα αισιοδοξίας και διεκδίκησης προς τη νέα γενιά, τονίζοντας ότι η απουσία των γυναικών από την ηγεσία κοστίζει ακριβά όχι μόνο στη δημοκρατία, αλλά και στην ίδια την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας.
Γράφει η Πέγκυ Ντόκου
Κυρία Καραμάνου, βλέπουμε συνεχώς να σημειώνονται νέες γυναικοκτονίες, ενώ καταγράφεται μια ανησυχητική έκρηξη της έμφυλης βίας στην Ελλάδα, μετρώντας ήδη γύρω στις 16 δολοφονίες μέσα στο 2026. Πού αποδίδετε αυτή την έξαρση; Γιατί δολοφονούνται οι γυναίκες σήμερα;
Έχουμε φτάσει στην Ελλάδα, να μην περνάει μήνας χωρίς να μην έχουμε μια άγρια γυναικοκτονία. Και συνήθως η αιτία είναι η αυτονόμηση των γυναικών. Τις δολοφονούν όταν ζητούν, όταν επιθυμούν να χωρίσουν. Προφανώς από μια σχέση κακοποιητική, διότι δεν νομίζω ότι καμία γυναίκα θέλει να χωρίσει αν έχει μια ευτυχισμένη σχέση. Συνήθως η σχέση είναι σχέση βίας, υποτίμησης και απαξίωσης των γυναικών.
Όμως η βαθύτερη αιτία, κατά τη γνώμη μου, είναι η πρόοδος των γυναικών. Παλιότερα δεν είχαμε γυναικοκτονίες σε αυτή την κλίμακα, ήταν σπάνιες οι δολοφονίες. Δηλαδή, ένας σύζυγος να δολοφονήσει τη σύζυγό του συνέβαινε σπανιότερα, γιατί τότε η γυναίκα ήταν υποτελής, πλήρως υποταγμένη στον άντρα. Σήμερα όμως, οι γυναίκες στις περισσότερες περιπτώσεις είναι οικονομικά ανεξάρτητες, είναι αυτόνομες, είναι μορφωμένες. Έχουν ανώτερο μορφωτικό επίπεδο από τους άντρες -όπως λένε οι στατιστικές σε όλη την Ευρώπη. Οι γυναίκες είναι περισσότερες φοιτήτριες στα πανεπιστήμια, κάνουν περισσότερα μεταπτυχιακά και γενικώς το μορφωτικό επίπεδο των γυναικών είναι ανώτερο των αντρών.
Οι άντρες λοιπόν έχουν φοβηθεί από αυτή την εξέλιξη των γυναικών και θεωρούν ότι παίζουν ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος. Δηλαδή, όταν κερδίζει κάποιος, ο άλλος νομίζει ότι χάνει. Έτσι λοιπόν, οι άντρες θεωρούν ότι αυτή η μεγάλη πρόοδος και εξέλιξη των γυναικών απειλεί τα πατροπαράδοτα, τα προαιώνια προνόμια των ανδρών. Διότι ξέρουμε ότι στην ιστορία κυριαρχούσαν οι άντρες. Υπήρχε μια πατριαρχία η οποία, τώρα που άρχισε να υποχωρεί, έχει εξεγείρει το ανδρικό κατεστημένο και τους «πατριάρχες», διότι απλούστατα δεν θέλουν να χάσουν τα προνόμιά τους. Γι’ αυτό υπάρχει και τόσο μεγάλη αντίσταση εκεί όπου υπάρχουν θέσεις ευθύνης και λαμβάνονται αποφάσεις.
Ειδικά στην πολιτική και στα κέντρα εξουσίας, η κατάσταση αυτή αποτυπώνεται ανάγλυφα, σύμφωνα με τα στοιχεία…
Απολύτως. Δείτε τα στατιστικά. Στα 300 έδρανα στη Βουλή, μόνο 68 γυναίκες κάθονται. Και αν μιλήσουμε για την τοπική αυτοδιοίκηση, εκεί τα πράγματα είναι τραγικά. Έχουμε 322 δήμους και μόνο 22 δήμοι έχουν δημάρχους γυναίκες. Μόνο 22! Επίσης, η συμμετοχή τους στις αντιδημαρχίες, στα προεδρεία και σε όλες τις θέσεις που έχουν κύρος και λαμβάνουν αποφάσεις, εκεί οι γυναίκες έμμεσα και άμεσα αποκλείονται.
Υπάρχει λοιπόν μια πολύ ισχυρή υποτίμηση των γυναικών και μια αντίσταση της πατριαρχίας να δεχτεί τη νέα τάξη πραγμάτων και να υλοποιηθεί στην πράξη η ισότητα των φύλων. Αυτό που διακηρύσσει το Σύνταγμα της Ελλάδος, η Ευρωπαϊκή Ένωση, ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών και εν πάση περιπτώσει είναι μια αρχή αποδεκτή και οικουμενική: ότι άνδρες και γυναίκες έχουν ίσα δικαιώματα, ίση αξία και ίσες υποχρεώσεις.
Παρατηρούμε μάλιστα ότι οι γυναίκες στην πολιτική δέχονται πολύ μεγάλη πολεμική -πολλές φορές σεξιστικού χαρακτήρα.
Ακριβώς. Δέχονται πολεμική για να μην κατέβουν καθόλου, ή ακόμα και αν εκλεγούν, δέχονται πάρα πολύ άσχημη κριτική, κυρίως σεξιστικού περιεχομένου. Θεωρούν ότι μια γυναίκα θα πρέπει να είναι ωραία σε όλη τη διάρκεια της ζωής της. Παρακολουθούν πώς ντύνεται, τι φοράει, τι κάνει, και είναι έτοιμοι για σκληρή κριτική. Απλά διότι δεν τη θεωρούν κατάλληλη για θέσεις ανώτερες. Οι άνδρες θεωρούν τους εαυτούς τους ότι γεννήθηκαν για να κυβερνάνε τον κόσμο, και τώρα οι γυναίκες τούς… χάνουν τα νερά. Σου λέει: «Είσαι γυναίκα, θα έπρεπε να υπηρετείς τον άντρα σου», όλες αυτές οι παλιές αντιλήψεις υπάρχουν ακόμη στα κεφάλια τους. «Θέλεις τώρα να ασκείς και εξουσία, να είσαι ανώτερη και από μένα, να με διοικείς εσύ;»
Και βέβαια, όλο αυτό ενθαρρύνεται από μια θεσμική υστέρηση που υπάρχει ιδιαίτερα στην Ελλάδα. Βεβαίως υπάρχουν χώρες στην Ανατολή και στον ισλαμικό κόσμο που είναι πολύ χειρότερα, αλλά εμείς τι κάνουμε; Όταν λήφθηκαν κάποια μέτρα, όπως η ποσόστωση στο 1/3 στα ψηφοδέλτια που είχε θεσμοθετήσει η αείμνηστη Βάσω Παπανδρέου το 2002, κάποιοι το χρησιμοποίησαν για να εξευτελίσουν τις γυναίκες. Αντί να υπάρξει μια πολιτική από τη χώρα να αναδείξει γυναίκες, να τις βοηθήσει, να τις καθοδηγήσει, κάποιοι θεώρησαν ότι έπρεπε να βρουν γυναίκες αλλά δεν θα κινδύνευαν τα προνόμια των ανδρών. Έβαλαν τις συζύγους τους, τις ξαδέρφες τους, γυναίκες που δεν είχαν ποτέ ασχοληθεί με την πολιτική, απλώς για να κλείσουν τα ψηφοδέλτια.
Το ίδιο έγινε και σε όλα τα κόμματα! Στα συνέδρια και στην ανάδειξη των οργάνων, επειδή υπάρχει ποσόστωση (25%, 30%, 40% – ποτέ δεν φτάσαμε σε υψηλά νούμερα, δεν είμαστε Σκανδιναβία εδώ στην Ελλάδα), έφτασαν στο σημείο να λένε: «Μην ψηφίσετε τις γυναίκες, αυτές θα βγουν έτσι κι αλλιώς λόγω ποσόστωσης». Αν δείτε τα αποτελέσματα των Κεντρικών Επιτροπών όλων των κομμάτων, οι γυναίκες είναι τελευταίες σε ψήφους και μπαίνουν τελικά με την ποσόστωση, επειδή δεν τις ψηφίζουν.
Εσείς προσωπικά πώς ζήσατε τα πρώτα σας βήματα στην πολιτική; Πώς ήταν το τοπίο στη δεκαετία του ’70;
Ξεκίνησα στο ΠΑΣΟΚ από μια Κεντρική Επιτροπή που εκλέχθηκε το 1977 στο Park, στην περίφημη πρώτη συνδιάσκεψη του ΠΑΣΟΚ. Εκλέχτηκα στην Κεντρική Επιτροπή που είχε 60 μέλη, μόνο 60 μέλη, και ήμασταν τέσσερις γυναίκες: η Μελίνα Μερκούρη, η Βάσω Παπανδρέου, η Τζένη Χαραβέλη και εγώ. Τέσερις μόνο γυναίκες!
Αλλά στη δεκαετία του ’70, μετά την πτώση της Χούντας, υπήρχε μια μεγάλη κινητοποίηση των γυναικών. Η πρώτη μου ομιλία στην Κεντρική Επιτροπή ήταν να θέσω θέμα γυναικών, θέμα ισότητας, θέμα δημοκρατίας. Και να ρωτήσω: Μπορεί η δημοκρατία να λειτουργεί μόνο με τους άνδρες ή μαζί, άνδρες και γυναίκες; Αν δηλαδή αυτή η φυσική ισορροπία των φύλων που υπάρχει στη φύση δεν πρέπει, για λόγους δημοκρατίας και δικαιοσύνης, να εκπροσωπείται στους δημοκρατικούς θεσμούς και στα κέντρα λήψης αποφάσεων; Όχι να αποφασίζουν μόνοι τους οι άνδρες, όπως αποφασίζουν για τον πόλεμο ή την ειρήνη.
Δείτε τι γίνεται στον κόσμο και σε τι κρίσιμη εποχή ζούμε. Συνήθως αποφασίζουν οι άνδρες, και συχνά με πνεύμα πολεμοχαρές, διότι οι άνδρες ήταν περισσότερο συνδεδεμένοι με τη βία. Η βία θεωρείται προσόν για τους άνδρες. Ένας άντρας, όταν είναι δυνατός, πρέπει να μπορεί να ασκεί βία – αυτή είναι η ιστορία, έχουμε διαπαιδαγωγηθεί διαφορετικά. Αν όμως οι γυναίκες μπουν στην πολιτική με ισορροπία, τότε έχουμε μια καλύτερη πολιτική, μια καλύτερη κοινωνική και οικονομική πολιτική που θα είναι προς όφελος όλων, ανδρών και γυναικών.
Συγκρίνοντας την Ελλάδα με την υπόλοιπη Ευρώπη, πού στεκόμαστε σήμερα;
Οι πιο προηγμένες χώρες, αυτές που έχουν ισχυρό κοινωνικό κράτος, είναι οι Σκανδιναβικές. Εκεί και η δημογραφία είναι καλύτερη, και η οικονομία πάει καλύτερα κ.ο.κ. Εμείς εδώ στο νότο της Ευρώπης είμαστε χειρότεροι. Και δεν φταίει όλος ο νότος: η Ισπανία και η Πορτογαλία έχουν κάνει άλματα. Εμείς δυστυχώς, η Ελλαδίτσα μας, εξακολουθεί να είναι στον πάτο όσον αφορά την ισότητα των φύλων και τα δικαιώματα των γυναικών στην Ευρώπη. Είμαστε από τις τελευταίες χώρες, μαζί με τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία –αν και η Βουλγαρία και η Ρουμανία μάς ξεπερνούν σε ορισμένους δείκτες λήψης αποφάσεων!
Δείτε τα στατιστικά, είναι τραγικά στην Ελλάδα. Δείτε μια ΓΣΕΕ με 45 μέλη και να είναι μέσα δύο γυναίκες, ενώ στην Εκτελεστική Επιτροπή να μην υπάρχει καμία γυναίκα. Καμία! Δεν είναι μόνο η πολιτική, είναι το συνδικαλιστικό κίνημα, είναι η τοπική αυτοδιοίκηση. Όλοι αυτοί οι θεσμοί, που αποτελούν τους πυλώνες της δημοκρατίας, είναι εχθρικοί απέναντι στη συμμετοχή των γυναικών. Και το ένα φέρνει το άλλο. Βλέπουμε ότι ούτε η Γενική Γραμματεία Ισότητας λειτουργεί σωστά. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη θεώρησε καλό να ρίξει όλο το βάρος στην οικογένεια –όπως κάνουν όλα τα δεξιά και ακροδεξιά κόμματα– και να υποβαθμίσει την ισότητα των φύλων.
Πιστεύετε δηλαδή ότι η ιδεολογική τοποθέτηση ενός κόμματος παίζει ρόλο στη στάση του απέναντι στην ισότητα;
Ευχαριστώ που μου κάνετε αυτή την ερώτηση. Τα πιο εχθρικά κόμματα και παρατάξεις απέναντι στην ισότητα των φύλων είναι τα δεξιά και τα ακροδεξιά κόμματα. Αν δείτε τα στατιστικά, ακόμη και από τη συμμετοχή στο δικό μας κοινοβούλιο, αυτό επαληθεύεται, και πολύ περισσότερο στην Ευρώπη. Διότι τα ακροδεξιά κόμματα, που δυστυχώς προελαύνουν στην Ευρώπη, είναι αυτά που δίνουν αξία στη «ρωμαλεότητα», στην ανδρική ρωμαλεότητα, στο ετοιμοπόλεμο των ανδρών, στον εθνικισμό. Είναι άνθρωποι που δεν μπορούν να μπουν στη θέση του άλλου, δεν έχουν την ενσυναίσθηση –που είναι το μεγάλο προσόν των γυναικών και μπορεί να σώσει την ανθρωπότητα.
Δεν μπορούν δηλαδή να μπουν στα ‘παπούτσια’ του άλλου, να κατανοήσουν τη θέση του. Και γι’ αυτό γίνονται οι συγκρούσεις. Εάν δεν μπορείς να έχεις διάλογο με τον αντίπαλό σου, εάν δεν μπορείς να κατανοήσεις τη θέση του και να προχωρήσεις σε αμοιβαίους συμβιβασμούς, δεν μπορείς να έχεις ειρήνη, ούτε κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη.
Στην ακαδημαϊκή σας πορεία και στο πανεπιστήμιο, πώς προσπαθήσατε να περάσετε αυτές τις αξίες;
Όπου κι αν βρέθηκα –στα μεταπτυχιακά μου, στα πτυχιακά μου, στα διδακτορικά μου, στη διδασκαλία μου στο πανεπιστήμιο– έβαζα πάντα το θέμα του φύλου. Έκανα αυτό που η Ευρώπη αποκαλεί gender mainstreaming: παντού έβαζα το θέμα των ανισοτήτων και των διακρίσεων σε βάρος των γυναικών.
Αλλά πού να το πεις στην Ελλάδα; Όταν έβαζα τέτοια θέματα, έβρισκα τοίχο. Σκεφτείτε τον τραγικό και πολύ ισχυρό συμβολισμό που εκπέμπεται στην πατρίδα μας: το άβατο του Αγίου Όρους. Ένα σύμβολο που εκπέμπει σε όλους το μήνυμα ότι οι γυναίκες είναι «κατώτερες» και δεν πρέπει να μπαίνουν στο Άγιον Όρος. Είναι τραγικό η πολιτεία να το δέχεται αυτό! Θρησκευτικά ούτε καν στέκεται. Εμένα μου αρέσει η χριστιανική διδασκαλία, αλλά δεν εφαρμόζεται. Ο Χριστός ήταν περιτριγυρισμένος από γυναίκες. Ο Απόστολος Παύλος είπε το περίφημο «οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ», την ισότητα δηλαδή ότι όλοι είμαστε ίσοι απέναντι στο Θεό.
Αλλά τι τηρείται σήμερα; Γιατί οι γυναίκες δεν μπορούν να μπουν στις εκκλησιαστικές σχολές; Αυτή δεν είναι διάκριση καραμπινάτη με βάση το φύλο; Δεν μπορούν να πάρουν τα ανώτερα αξιώματα, να γίνουν μητροπολίτες, αρχιεπίσκοποι. Μόνο οι προτεστάντες το κάνουν αυτό.
Θυμηθείτε τη δεκαετία του ’80, όταν η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ έφερε μεγάλες αλλαγές: ο πολιτικός γάμος, η κατάργηση της μοιχείας (που ήταν κατάλοιπο του ισλαμικού νόμου), η αποποινικοποίηση της άμβλωσης. Η Εκκλησία ήταν κόντρα σε όλα! Και συνεχίζει να καταδικάζει την έκτρωση, μιλώντας για το «αγέννητο παιδί». Ποιο αγέννητο παιδί; Όταν γεννιέται γίνεται άνθρωπος. Αλλά δεν κοιτάζουν καθόλου, ούτε το δικαίωμα της γυναίκας στην επιλογή για το ίδιο της το σώμα.
Έχετε μιλήσει ανοιχτά για τα βιώματά σας, μεγαλώνοντας σε μια εποχή με αυστηρούς κανόνες και διπλή ηθική. Πώς σας διαμόρφωσαν αυτά τα γεγονότα;
Έζησα τη φρίκη της δεκαετίας του ’60. Είμαι μεγάλη γυναίκα και έζησα την εφηβεία μου με αυστηρούς κανονισμούς για τις γυναίκες και τη διπλή σεξουαλική ηθική για άνδρες και γυναίκες. Το έζησα μέσα στην ίδια μου την οικογένεια. Ήμασταν δύο κορίτσια και ένας αγόρι, και ήταν σαφές σε μένα ότι ο αδερφός μου είχε περισσότερες ελευθερίες. Έτσι κάπως έγινα φεμινίστρια!
Επίσης, όταν τελειώσαμε το δημοτικό σχολείο, μας χώρισαν: αλλού τα κορίτσια, αλλού τα αγόρια. Τα αγόρια είχαν διαφορετική ατζέντα και πρόγραμμα μαθημάτων. Εμάς, στο Γυμνάσιο Θηλέων, οι καλές μαθήτριες θεωρούνταν προορισμένες να πάνε στη Φιλοσοφική Σχολή. Δεν μας υπέδειξε κανείς, δεν μας συμβούλεψε κανείς ότι μπορούσαμε εξίσου να πάμε σε σχολές με μαθηματικά και φυσική. Μια αγαπημένη μου φίλη έκανε ιδιαίτερα σκληρά φροντιστήρια για να μπει στην Ιατρική και τα κατάφερε – έγινε εξαιρετική οδοντίατρος. Οι υπόλοιπες πήγαμε στη Φιλοσοφική, σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις που επιβάλλονταν.
Το θέμα της παιδείας είναι τραγικό στην Ελλάδα. Ήμουν τυχερή διότι, ως καλή μαθήτρια, με επέλεξε το σχολείο για μια υποτροφία της American Field Service και πήγα για έναν χρόνο στην Αμερική, φιλοξενημένη από μια οικογένεια στην Καλιφόρνια, κοντά στο Σαν Φρανσίσκο. Ήταν μια τελείως διαφορετική εμπειρία. Αλλά μέσα από το δικό μας ελληνικό σύστημα, καταντήσαμε να είμαστε στον πάτο και στους διεθνείς δείκτες της παιδείας.
Ωστόσο, πέρα από τα θεσμικά εμπόδια, συχνά θέτετε και το ζήτημα της εσωτερικής στάσης των ίδιων των γυναικών. Ποια είναι η ευθύνη ή η πρόκληση που αντιμετωπίζουμε ως προς την αυτοπεποίθησή μας;
Θα το πω ευθέως: έχουμε χαμηλή αυτοπεποίθηση και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Εμείς οι γυναίκες πάντα βαθμολογούμε τον εαυτό μας λιγότερο από ό,τι αξίζει. Εγώ το έκανα στο σχολείο: περίμενα να πάρω 18 και έπαιρνα 20. Το ίδιο και στο πανεπιστήμιο. Ακόμη και γυναίκες που έζησα μέσα στην πολιτική υπέφεραν από έλλειψη αυτοπεποίθησης. Ακόμη και η Μελίνα Μερκούρη –μια προσωπικότητα διεθνούς κύρους– όταν ήταν να πάει να μιλήσει κάπου, έπρεπε να πάμε στο σπίτι της και να ασχοληθούμε με την ομιλία της, γιατί έτρεμε!
Γι’ αυτό οι γυναίκες διστάζουν να βγουν δυναμικά στις επιχειρήσεις και στην εξουσία, αν και τελευταία παρατηρείται κάποια πρόοδος. Οι γυναίκες άρχισαν να ασχολούνται με την επιχειρηματικότητα για να έχουν οικονομική αυτονομία. Πρέπει να είμαστε αισιόδοξες, αλλά κυρίως διεκδικητικές. Μην περιμένεις να σου λύσει άλλος το πρόβλημα, λύσε το μόνη σου. Εγώ θέλω τώρα να κάνω online σεμινάρια για να ενθαρρύνω τις γυναίκες. Το έκανα σε όλη μου τη ζωή: βοήθησα γυναίκες να πάρουν το πτυχίο τους που το είχαν αφήσει στη μέση, να προχωρήσουν, κάποιες έγιναν ακόμη και υπουργοί επειδή τους είπα «εσύ κάνεις, μπες και προχώρα». Χρειαζόμαστε ενίσχυση της αυτοπεποίθησής μας. Αξίζουμε περισσότερο από όσο νομίζουμε. Πρέπει να σκάψουμε μέσα μας, να βρούμε τι θέλουμε να πετύχουμε και να βγούμε μπροστά με θάρρος. Θάρρος χρή – έλεγε ο Αριστοτέλης, αν και το έλεγε για τους άντρες, καθώς ο Αριστοτέλης δεν ήταν φεμινιστής!
Κυρία Καραμάνου, ποιο είναι το μεγαλύτερο κόστος για την ελληνική κοινωνία από αυτόν τον αποκλεισμό και ποιο είναι το όραμά σας για το μέλλον;
Το μεγαλύτερο κόστος είναι η εις βάρος της οικονομίας και της κοινωνίας αναξιοποίηση ενός τεράστιου, ποιοτικού ανθρώπινου δυναμικού. Οι γυναίκες διαθέτουν ιδιότητες όπως η ενσυναίσθηση και η έλλειψη ροπής προς τη βία. Οι φυλακές είναι γεμάτες άντρες· οι γυναίκες διαπράττουν το πολύ ένα 4% με 5% των αποτροπαίων εγκλημάτων.
Θυμηθείτε τι έγινε στην πανδημία του COVID-19: οι χώρες που κυβερνούσαν γυναίκες –η Νέα Ζηλανδία με την Τζασίντα Άρντερν, η Δανία με τη Φρεντέρικσεν, η Νορβηγία, η Σουηδία, η Φινλανδία– είχαν τη μικρότερη διασπορά του ιού και τους λιγότερους θανάτους. Γιατί; Διότι οι γυναίκες επικεφαλής σήκωσαν τα μανίκια και κοίταξαν πώς θα σώσουν τους ανθρώπους, χωρίς πολεμικές κραυγές.
Βαθιά πιστεύω ότι αυτή η στάση απέναντι στο γυναικείο δυναμικό και η μη αξιοποίησή του ευθύνεται και για την κακή μας οικονομική κατάσταση και για την καταβαράθρωση της χώρας σε όλους τους δείκτες. Εάν τις είχαμε στην πολιτική και στις διεθνείς σχέσεις, πολλά προβλήματα θα είχαν λυθεί. Εάν μας έβαζαν εμάς να διαπραγματευτούμε με την Τουρκία, ή ανάμεσα στους Ισραηλινούς και στους Παλαιστίνιους –όπως έκανα προσωπικά ως πρόεδρος της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών επισκεπτόμενη το Jerusalem Link συναντώντας Ισραηλινές και Παλαιστίντιες γυναίκες– θα είχαμε βρει λύσεις και θα είχαν αποφευχθεί οι μέγιστοι πόλεμοι.
Αλλά ποιοι κρατούν την εξουσία; Μόνον άντρες. Γι’ αυτό λέω: η ελπίδα μας είναι η νεολαία, η συνειδητοποίηση και η δράση. Οι γυναίκες πρέπει να διεκδικήσουν και να μοιραστούν την εξουσία. Είναι μονόδρομος για τη δημοκρατία και για το μέλλον μας. Πιστεύω ότι ζημιώνεται όλη η ανθρωπότητα που δεν συμμετέχουν εξίσου και οι γυναίκες Εμείς δεν θέλουμε να βάλουμε τους άντρες στην άκρη -όπως φοβούνται αυτοί- αλλά να μοιραστούμε δίκαια όλες τις ευθύνες και όλες τις υποχρεώσεις και του ιδιωτικού βίου (δηλαδή της φροντίδας των παιδιών, της οργάνωσης του σπιτιού κ.λπ.) αλλά και του δημοσίου βίου -και της πολιτικής.
Εάν υπάρξει αυτή η ισορροπία μόνο έτσι μπορούμε να οδηγηθούμε σε έναν καλύτερο και πιο ευτυχισμένο κόσμο για όλους και όλες!