• Δέκα χρόνια από το ιστορικό άνοιγμα του Παναγίου Τάφου, η Θεσσαλονίκη τιμά ένα κορυφαίο έργο επιστημονικής και τεχνικής καινοτομίας, που ένωσε τις χριστιανικές κοινότητες της Ιερουσαλήμ και ανέδειξε τη δύναμη της ελληνικής επιστημονικής γνώσης • Η ομότιμη καθηγήτρια του ΕΜΠ κα Αντωνία Μοροπούλου, επικεφαλής της διεπιστημονικής ομάδας αποκατάστασης του Ιερού Κουβουκλίου, μίλησε αποκλειστικά στην ‘δημοκρατική’ για την σημασία εκείνης της ιστορικής στιγμής, τις διεθνείς συνεργασίες και το διαχρονικό μήνυμα της Ανάστασης
«Ο Πανάγιος Τάφος είναι ζωντανός και συνομιλεί με όλη την ανθρωπότητα». Με αυτή τη χαρακτηριστική φράση, η κα Μοροπούλου συμπυκνώνει το νόημα μιας ιστορικής εμπειρίας που ξεπέρασε τα όρια ενός απαιτητικού έργου αποκατάστασης και εξελίχθηκε σε σημείο συνάντησης της επιστήμης, της πίστης, του πολιτισμού και της διεθνούς συνεργασίας.
Η παγκόσμια προβολή του γεγονότος ανέδειξε όχι μόνο τη θρησκευτική σημασία του Παναγίου Τάφου, αλλά και την ευθύνη που συνοδεύει την προστασία ενός μνημείου με τόσο ισχυρό συμβολισμό για την ανθρωπότητα.
Δέκα χρόνια μετά το άνοιγμα του Παναγίου Τάφου στον Ναό της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα, στις 26 Οκτωβρίου 2016, η Θεσσαλονίκη φιλοξενεί την Τρίτη 27 Οκτωβρίου 2026 μια επετειακή εκδήλωση αφιερωμένη στο μνημείο και στο έργο αποκατάστασής του. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, στις 19:00, υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνου Τασούλα, ο οποίος αναμένεται να παραστεί.
Στο επίκεντρο της βραδιάς θα βρεθεί η παρουσίαση της επιστημονικής και τεχνικής διαδρομής του έργου από την Αντωνία Μοροπούλου, επιστημονικά υπεύθυνη του προγράμματος «ΕΥΛΟΓΟΝ» και επικεφαλής της διεπιστημονικής ομάδας του ΕΜΠ που ανέλαβε τη μελέτη και την αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου. Παράλληλα, θα τιμηθούν οι τρεις χριστιανικοί ηγέτες που συνέβαλαν καθοριστικά στην ιστορική απόφαση για την υλοποίηση του έργου.
Η ιστορική στιγμή του ανοίγματος
Η 26η Οκτωβρίου 2016 αποτέλεσε ορόσημο για την αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου, αλλά και μια στιγμή με παγκόσμια απήχηση. Όπως εξηγεί η καθηγήτρια, το άνοιγμα του Παναγίου Τάφου δεν ήταν εξαρχής μια συμβολική πράξη σχεδιασμένη για να μεταδοθεί σε ολόκληρο τον κόσμο. Προέκυψε από συγκεκριμένη τεχνική ανάγκη, στο πλαίσιο των εργασιών συντήρησης και στερέωσης του μνημείου.
«Ανοίξαμε τον Πανάγιο Τάφο στο πλαίσιο του έργου για την αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου, όταν βρεθήκαμε στη φάση ομοιογενοποίησης των εσωτερικών τοιχοποιιών με ενέματα», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Η επέμβαση κρίθηκε αναγκαία για την προστασία του μνημείου από τον κίνδυνο μη αναστρέψιμων φθορών εξαιτίας της εισόδου των ενεμάτων. Ωστόσο, η εξέλιξη της εργασίας ανέδειξε τη σημασία της στιγμής σε ένα πολύ ευρύτερο επίπεδο.
«Στην πράξη, όμως, ήταν η κορυφαία στιγμή του έργου», σημειώνει η κα Μοροπούλου, εξηγώντας ότι το άνοιγμα προσέφερε στην επιστημονική ομάδα μια μοναδική εμπειρία, η οποία μεταδόθηκε διεθνώς και έφερε εκατομμύρια ανθρώπους σε επαφή με το μνημείο.
Όπως υπογραμμίζει, «έφερε δίπλα μας να γονατίσουν ιερά στον Πανάγιο Τάφο τουλάχιστον δύο δισεκατομμύρια ανθρώπους από όλο τον κόσμο, τρία μέχρι το πέρας του έργου».
Η παγκόσμια προβολή του γεγονότος ανέδειξε όχι μόνο τη θρησκευτική σημασία του Παναγίου Τάφου, αλλά και την ευθύνη που συνοδεύει την προστασία ενός μνημείου με τόσο ισχυρό συμβολισμό για την ανθρωπότητα.
Ένα μνημείο που ενώνει σε μια εποχή συγκρούσεων
Για την ίδια, η επετειακή εκδήλωση δεν αποτελεί απλώς μια αναδρομή σε ένα σπουδαίο τεχνικό επίτευγμα. Είναι μια ευκαιρία να επανέλθει στο προσκήνιο το μήνυμα της συνεργασίας, σε μια περίοδο κατά την οποία οι πολεμικές συγκρούσεις και οι κοινωνικές και οικονομικές κρίσεις δοκιμάζουν τις διεθνείς σχέσεις.
«Αυτή η εκδήλωση είναι μια εκδήλωση μνήμης, αλλά και τιμής, επαναφοράς στο σήμερα μιας ιστορικής στιγμής», τονίζει, επισημαίνοντας ότι η εμπειρία της αποκατάστασης αναδεικνύει όσα μπορούν να ενώσουν τους ανθρώπους πέρα από τις διαφορές τους.
«Δεν μπορούμε, στις δύσκολες στιγμές που ζούμε σήμερα, στιγμές πολέμων, στιγμές κοινωνικών και οικονομικών κρίσεων και εκρήξεων σε όλο τον κόσμο, να μη σκεφτούμε ότι υπάρχουν και πράγματα που ενώνουν την ανθρωπότητα».Η συνεργασία που αναπτύχθηκε γύρω από τον Πανάγιο Τάφο αποτελεί, κατά την ίδια, χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δυνατότητας. Η αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου απαιτούσε όχι μόνο υψηλή επιστημονική κατάρτιση, αλλά και συνεννόηση ανάμεσα σε κοινότητες με διαφορετικές παραδόσεις και ιστορικές ευαισθησίες.
Στις 22 Μαρτίου 2016, οι τρεις χριστιανικές κοινότητες που διαχειρίζονται από κοινού το καθεστώς του Ναού της Αναστάσεως (το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, η Κουστωδία των Φραγκισκανών και το Αρμενικό Πατριαρχείο) έλαβαν την ιστορική απόφαση να προχωρήσει το έργο.
«Ξεπέρασαν μια σιγή δύο αιώνων και αποφάσισαν να κάνουν το έργο», σημειώνει η καθηγήτρια, αποδίδοντας ιδιαίτερη σημασία στη συναίνεση που κατέστησε δυνατή την έναρξη των εργασιών.
Η συνεργασία επεκτάθηκε πέρα από τις χριστιανικές κοινότητες. Όπως εξηγεί, η συνεννόηση στην Ιερουσαλήμ, με τη συμμετοχή των εμπλεκόμενων πλευρών και τη συμβολή του βασιλείου της Ιορδανίας, αποτέλεσε σημαντική προϋπόθεση για την υλοποίηση του εγχειρήματος.
«Και οι τρεις θρησκείες της Ιερουσαλήμ, ο Χριστιανισμός, ο Ιουδαϊσμός και ο Μωαμεθανισμός, έδειξαν την ανοχή τους σε αυτό το έργο», αναφέρει, υπογραμμίζοντας ότι οι τεχνικές, θρησκευτικές, πολιτιστικές και πολιτικές προκλήσεις αντιμετωπίστηκαν μέσα από τη συνεργασία.
Η ελληνική επιστημονική ομάδα και η καινοτομία
Η αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου ολοκληρώθηκε σε μόλις οκτώμισι μήνες, με την ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου να παραδίδει το έργο στις τρεις κοινότητες στις 22 Μαρτίου 2017.
Η επιτυχία, όπως επισημαίνει η κα Μοροπούλου, στηρίχθηκε στη διεπιστημονική προσέγγιση, στην αξιοποίηση προηγμένων τεχνολογιών και στον ακριβή σχεδιασμό των εργασιών. Καθοριστική υπήρξε η εφαρμογή μη καταστροφικών μεθόδων ελέγχου, οι οποίες επέτρεψαν στην επιστημονική ομάδα να διερευνήσει το εσωτερικό του μνημείου χωρίς να προκαλέσει φθορές.
«Οι μη καταστροφικοί έλεγχοι που εφαρμόσαμε μας επέτρεψε να δούμε τον Ιερό Βράχο και τις εσωτερικές τοιχοποιίες και να σχεδιάσουμε το έργο αποκατάστασης», εξηγεί.
Η προσέγγιση αυτή συνέβαλε στην ολοκλήρωση του έργου εντός του προβλεπόμενου χρονοδιαγράμματος και προϋπολογισμού. «Το ολοκληρώσαμε και το παραδώσαμε σε 8,5 μήνες και ακριβώς με το κόστος που είχαμε υπολογίσει, χωρίς καμία υπέρβαση», τονίζει.
Ο συνολικός προϋπολογισμός ανήλθε σε 3,45 εκατομμύρια ευρώ, με τη χρηματοδότηση να προέρχεται από διεθνείς οργανισμούς, εκκλησιαστικούς φορείς, ιδρύματα και ιδιώτες δωρητές. Η καθηγήτρια επισημαίνει, παράλληλα, ότι τα οικονομικά στοιχεία του έργου δημοσιοποιήθηκαν στις ιστοσελίδες των τριών χριστιανικών κοινοτήτων.
Η επιστημονική συμβολή δεν περιορίστηκε στο ίδιο το μνημείο. Το έργο αποτέλεσε πεδίο συνεργασίας για ερευνητές και καθηγητές από διαφορετικά πανεπιστήμια, ενώ συμμετείχαν φοιτητές και νέοι επιστήμονες, αποκτώντας εμπειρία σε ένα σύνθετο διεθνές εγχείρημα.
«Ο Πανάγιος Τάφος και το έργο αυτό έγιναν ένα κέντρο όχι μόνο θρησκευτικής ενότητας, αλλά ένα κέντρο καινοτόμου έρευνας που προσελκύει τους μελετητές και τους νέους ερευνητές από όλο τον κόσμο», σημειώνει.
Από την Ιερουσαλήμ στο «ΕΥΛΟΓΟΝ»
Η εμπειρία της αποκατάστασης αξιοποιείται σήμερα στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «ΕΥΛΟΓΟΝ» του υπουργείου Ανάπτυξης, το οποίο επιδιώκει να μεταφέρει την τεχνογνωσία που αναπτύχθηκε σε νέες εφαρμογές προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Στη Θεσσαλονίκη, οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν το έργο μέσα από την ψηφιακή έκθεση «Ο Πανάγιος Τάφος, το Μνημείο και το Έργο», καθώς και μέσα από οπτικοακουστικό υλικό που καταγράφει κρίσιμες στιγμές της αποκατάστασης. Μεταξύ άλλων, θα παρουσιαστεί υλικό από το National Geographic, το οποίο κατέγραψε το άνοιγμα του Παναγίου Τάφου.
Ιδιαίτερη θέση θα έχει η προηγμένη τεχνολογία που χρησιμοποιήθηκε για την τεκμηρίωση και την υποστήριξη των εργασιών. Η ακριβής ψηφιακή αποτύπωση των μνημείων, όπως εξηγεί η καθηγήτρια, δεν εξυπηρετεί μόνο την παρουσίαση και την ξενάγηση, αλλά αποτελεί ουσιαστικό εργαλείο για τον σχεδιασμό και την εκτέλεση επεμβάσεων αποκατάστασης.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται το ψηφιακό αποθετήριο, το εθνικό δίκτυο συνεργασίας και η τεχνική οδηγία του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, που αποσκοπούν στη διάδοση των καινοτόμων μεθόδων στον τεχνικό κόσμο.
«Συνεχίζουμε να αξιοποιούμε αυτά που εφαρμόσαμε, αλλά και αυτά που μάθαμε στο μεγάλο αυτό έργο, και να τα εμπλουτίζουμε με άλλες εμπειρίες», αναφέρει η Αντωνία Μοροπούλου, αναδεικνύοντας τη συνέχεια της ερευνητικής προσπάθειας.
Το μήνυμα της Ανάστασης παραμένει επίκαιρο
Για την κα Μοροπούλου, η επέτειος δεν αφορά μόνο στην αναδρομή σε ένα σπουδαίο έργο του παρελθόντος. Αφορά, κυρίως, στη δυνατότητα να μεταφερθούν στο μέλλον οι γνώσεις, οι συνεργασίες και οι αξίες που αναδείχθηκαν μέσα από αυτό.
Η ίδια υπενθυμίζει, μάλιστα, ότι η Ρόδος είχε φιλοξενήσει στις 7 Μαρτίου 2017, πριν από την επίσημη παράδοση του έργου στην Ιερουσαλήμ, εκδήλωση για την παρουσίασή του, παρουσία των τριών χριστιανικών ηγετών και του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας, Προκόπη Παυλόπουλου.
Η διαδρομή από εκείνη την πρώτη παρουσίαση έως τη φετινή επέτειο στη Θεσσαλονίκη αποτυπώνει τη διαρκή προσπάθεια να μετατραπεί μια σπουδαία εμπειρία αποκατάστασης σε παρακαταθήκη για την επιστήμη και την κοινωνία.
«Σήμερα το μήνυμα της Ανάστασης είναι ένα μήνυμα πάντα επίκαιρο, όχι μόνο γιατί ενώνει, αλλά και γιατί μέσα από την ενότητα δείχνει ότι μπορεί να υπάρχει ελπίδα για καλύτερες μέρες», καταλήγει η διακεκριμένη καθηγήτρια.
Ένα μήνυμα που, δέκα χρόνια μετά το άνοιγμα του Παναγίου Τάφου, εξακολουθεί να υπενθυμίζει ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνικής επάρκειας και επιστημονικής γνώσης. Είναι, ταυτόχρονα, μια κοινή ευθύνη απέναντι στην ιστορία, στην πίστη και στην ανθρωπότητα.
Την εκδήλωση θα τιμήσει με την παρουσία του η Α.Ε. ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κύριος Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας.
Το πρόγραμμα και οι χαιρετισμοί στην εκδήλωση
Του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ.κ. Ιερωνύμου Β΄.
Του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου Α΄ (βιντεοσκοπημένο).
Εκ μέρους του Μακαριωτάτου Πατριάρχη Ιεροσολύμων και πάσης Παλαιστίνης κ.κ. Θεοφίλου Γ΄, από τον Γέροντα Αρχιγραμματέα της Ιεράς Συνόδου του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντίνης κ. κ. Αρίσταρχο.
Του Παναγιωτάτου Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης κ.κ. Φιλοθέου
Ως εκπροσώπου του Προέδρου της Ελληνικής Κυβέρνησης του υφυπουργού Εσωτερικών, αρμόδιου για τον Τομέα Μακεδονίας και Θράκης, κ. Κωνσταντίνου Π. Γκιουλέκα.
Εκ μέρους του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης από την πρόεδρο ΔΣ, τ. αντιπρύτανη Πανεπιστημίου Μακεδονίας, κα Ευγενία Αλεξανδροπούλου και από τον καλλιτεχνικό διευθυντή, καθηγητή Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και αντιπρόεδρο Ανώτατης Σχολής Παραστατικών Τεχνών, κ. Χρίστο Γαλιλαία.
Του αντιπρύτανη Έρευνας, Καινοτομίας και Εξωστρέφειας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, κ. Εμμανουήλ Βαρβαρίγου.
Του προέδρου του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΤΕΕ), κ. Γιώργου Στασινού.
Το έργο θα παρουσιάσει η ομότιμη καθηγήτρια του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ), Αντωνία Μοροπούλου, επιστημονικά υπεύθυνη του Έργου Εύλογον, υπικεφαλής της Διεπιστημονικής Ομάδας του ΕΜΠ, υπεύθυνης της μελέτης και του έργου αποκατάστασης του Ιερού Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου.
Θα ακολουθήσει η βράβευση των τριών Χριστιανικών Ηγετών του Status Quo στο Ναό της Αναστάσεως στην Ιερουσαλήμ για την ιστορική τους απόφαση για την αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου, του Πατριάρχη Ιεροσολύμων και Πάσης Παλαιστίνης Θεόφιλου Γ’, του Κουστωδού του Τάγματος των Φραγκισκανών Reverend Fr. Francesco lelpo, και του Αρμένιου Πατριάρχη στην Ιερουσαλήμ Nourhan Manougian.
Τη βραδιά θα κλείσει ο Βυζαντινός Χορός της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης Άγιος Ιωσήφ ο Υμνογράφος, υπό την διεύθυνση του καθηγητή ΑΠΘ Ιωάννη Λιάκου, πρωτοψάλτη του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Γρηγορίου του Παλαμά Θεσσαλονίκης.
Παράλληλα, θα λειτουργεί η έκθεση «Ο Πανάγιος Τάφος, το Μνημείο και το Έργο» – Φουαγιέ Μ1, καθώς και ανοιχτά εργαστήρια του Εύλογον. (Δημοσιεύτηκε: dimokratiki.gr)