Η είδηση μιας ακόμη αφαίρεσης γυναικείας ζωής έρχεται να ταράξει την κοινή γνώμη, υπογραμμίζοντας με τον πιο τραγικό τρόπο ότι η έμφυλη βία δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό, αλλά μια διαρκή, αιματηρή πραγματικότητα. Η πρόσφατη γυναικοκτονία στη Νέα Σμύρνη φέρνει ξανά στην επιφάνεια τα σκοτεινά μοτίβα της κλιμακούμενης χειραγώγησης, της εμμονικής παρακολούθησης και της πατριαρχικής επιβολής. Παράλληλα, αναδεικνύει το τεράστιο κενό στην πρόληψη, την προστασία και τη θεσμική αναγνώριση ενός εγκλήματος που στρέφεται ευθέως κατά των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Το χρονικό του εγκλήματος στη Νέα Σμύρνη: Από τον έλεγχο στην τραγωδία
Τα στοιχεία που έρχονται στο φως της δημοσιότητας για το στυγερό έγκλημα στη Νέα Σμύρνη αποτυπώνουν μια συστηματική πορεία εκφοβισμού. Σύμφωνα με μαρτυρίες συγγενών, η 45χρονη είχε διακόψει την ερωτική σχέση που διατηρούσε με τον 48χρονο δράστη, όταν διαπίστωσε πως εκείνος ήταν παντρεμένος. Η άρνησή του να αποδεχθεί τον χωρισμό μετατράπηκε σε μια εφιαλτική καθημερινότητα για το θύμα, με τον δράστη να την παρακολουθεί στενά, σαν να είχε τοποθετήσει «GPS» στη ζωή της.
Η κλιμάκωση της παραβιαστικής συμπεριφοράς ήταν τέτοια που, μόλις δεκαπέντε ημέρες πριν από τη δολοφονία, η γυναίκα αναγκάστηκε να αλλάξει κλειδαριές στο σπίτι της με τη βοήθεια του αδελφού της, καθώς ο 48χρονος φέρεται να εισέβαλε κρυφά στον χώρο της όταν εκείνη και η 16χρονη κόρη της απουσίαζαν. Το τραγικό τέλος γράφτηκε με απόλυτη ψυχρότητα: ο δράστης στάθμευσε το όχημά του σε απόσταση λίγων λεπτών για να μην γίνει αντιληπτός, καρτερούσε το θύμα στην είσοδο του σπιτιού, την ανάγκασε να γονατίσει και την πυροβόλησε θανάσιμα, πριν στρέψει το όπλο στον εαυτό του.
Η στρεβλή αντίληψη για την «αγάπη» και η ανάγκη συλλογικής αντίδρασης
Το περιστατικό αυτό αποτελεί έναν ακόμη κρίκο σε μια αλυσίδα εγκλημάτων που επαναλαμβάνονται με ανατριχιαστική συχνότητα. Όπως επισημαίνει η Μαρία Γκασούκα, Ομότιμη Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Αλέξης Τσίπρας, στον δημόσιο διάλογο εξακολουθεί να κυριαρχεί μια σοβαρή παρεξήγηση. Πολλοί συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν τις γυναικοκτονίες ως ένα αποκλειστικά «γυναικείο πρόβλημα», αποπροσανατολίζοντας την κοινωνία από τις βαθύτερες αίτιες του φαινομένου.
Αναλυτικά, το άρθρο της κας Γκασούκα:
Η σημερινή γυναικοκτονία αποτελεί έναν ακόμη κρίκο σε μια αλυσίδα εγκλημάτων που επαναλαμβάνονται με ανατριχιαστική συχνότητα, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Και δυστυχώς, πέρα από την αυθόρμητη έκφραση οργής και αγανάκτησης που προκαλεί κάθε τέτοιο έγκλημα, παραμένει εμφανές το έλλειμμα ενός ολοκληρωμένου σχεδίου δράσης, στο οποίο θα συμμετέχουν η Πολιτεία, η κοινωνία, οι θεσμοί και οι φορείς της. Ένα σχέδιο ικανό να αντιμετωπίσει ένα φαινόμενο που πλήττει ευθέως τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον ίδιο τον πολιτισμό μας.
Στον δημόσιο διάλογο που αναπτύσσεται κάθε φορά, αναδεικνύεται μια βαθιά παρεξήγηση: πολλοί-αλλά και πολλές-εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τις γυναικοκτονίες ως ζήτημα που αφορά αποκλειστικά τις γυναίκες, ως ένα σύγχρονο «γυναικείο πρόβλημα». Πρόκειται για σοβαρό σφάλμα που αποπροσανατολίζει από την πραγματική διάσταση του φαινομένου. Επίσης για δεκαετίες καλλιεργήθηκαν αντιλήψεις που παρουσίαζαν τη ζήλια ως ένδειξη αγάπης, τον έλεγχο ως έκφραση ενδιαφέροντος και την ανδρική κυριαρχία ως φυσιολογική συμπεριφορά. Οι συνέπειες αυτών των αντιλήψεων αποτυπώνονται στα τραγικά περιστατικά που συνεχίζουν να καταγράφονται.
Η κοινωνία οφείλει να απαντήσει συλλογικά. Να αποδείξει ότι δεν συνηθίζει, δεν ξεχνά και δεν αδιαφορεί. Οι γυναικοκτονίες δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται ως ειδήσεις που προκαλούν πρόσκαιρη συγκίνηση και στη συνέχεια εξαφανίζονται από τη δημόσια συζήτηση. Οφείλουμε να αντιληφθούμε και να δράσουμε αναλόγως ότι πρόκειται για ένα κορυφαίο κοινωνικό πρόβλημα. Αφορούν την ποιότητα της δημοκρατίας μας, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ισότητα και τον σεβασμό της ανθρώπινης ζωής. Όταν μια γυναίκα δολοφονείται επειδή αρνήθηκε να υποταχθεί, να επιστρέψει σε μια σχέση ή να αποδεχθεί τον έλεγχο ενός άνδρα, δεν πλήττεται μόνο το ίδιο το θύμα. Πλήττεται ολόκληρη η κοινωνία.
-Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί και τη συμμετοχή των ανδρών. Όχι ως θεατών, αλλά ως συμμάχων. Η σιωπή απέναντι στον σεξισμό, στα υποτιμητικά σχόλια, στις συμπεριφορές ελέγχου και στις απειλές αποτελεί το έδαφος πάνω στο οποίο αναπτύσσονται ο μισογυνισμός και η έμφυλη βία. Χρειαζόμαστε εκπαίδευση στα σχολεία, ενίσχυση των δομών υποστήριξης, αποτελεσματική αστυνομική προστασία, ταχύτερη απονομή της δικαιοσύνης και συστηματική ευαισθητοποίηση της κοινωνίας. Χρειαζόμαστε, όμως, και κάτι ακόμη: να κατανοήσουμε ότι η πρόληψη ξεκινά από την καθημερινότητά μας, από τις αντιλήψεις που αναπαράγουμε και τις συμπεριφορές που ανεχόμαστε. Και εδώ τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: γιατί η ελληνική κυβέρνηση εξακολουθεί να αρνείται την ένταξη του όρου «γυναικοκτονία» στον Ποινικό Κώδικα;
Κατά την άποψή μου, η άρνηση αυτή δεν αποτελεί απλά νομική επιλογή. Συνιστά πολιτική στάση που συμβάλλει στη συγκάλυψη της πραγματικής φύσης του εγκλήματος. Διότι κάθε φορά που μια γυναίκα δολοφονείται από σύντροφο, πρώην σύντροφο ή συγγενικό πρόσωπο επειδή αμφισβήτησε την εξουσία του, επειδή θέλησε να φύγει από μια σχέση ή επειδή αρνήθηκε να υποταχθεί, δεν έχουμε να κάνουμε με μια οποιαδήποτε ανθρωποκτονία. Πρόκειται για έγκλημα με σαφή έμφυλα κίνητρα. Για ένα σεξιστικό και τιμωρητικό έγκλημα, που λειτουργεί ως μηχανισμός επιβολής της πατριαρχικής εξουσίας. Κι όπως η Δικαιοσύνη αναγνωρίζει την ύπαρξη ρατσιστικών εγκλημάτων ή εγκλημάτων μίσους, έτσι οφείλει να αναγνωρίσει και την ιδιαίτερη φύση των γυναικοκτονιών.
Η χρήση του γενικού όρου «ανθρωποκτονία» αποκρύπτει τα πραγματικά αίτια αυτών των δολοφονιών και δυσχεραίνει την καταγραφή, τη μελέτη και, τελικά, την πρόληψή τους. Η θεσμική αναγνώριση της γυναικοκτονίας δεν αλλάζει μόνο τη γλώσσα του νόμου. Αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται το πρόβλημα. Στέλνει το μήνυμα ότι το κράτος αναγνωρίζει πως οι γυναίκες συχνά δολοφονούνται όχι τυχαία, αλλά εξαιτίας της θέσης τους στο πλαίσιο άνισων σχέσεων εξουσίας. Όσο η κυβέρνηση αρνείται να προχωρήσει σε αυτό το βήμα, εκπέμπει το αντίθετο μήνυμα: ότι οι ιδιαίτερες συνθήκες αυτών των εγκλημάτων δεν αξίζουν ιδιαίτερη αναγνώριση.
Μαρία Γκασούκα, Ομότιμη Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αιγαίου
Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Αλέξης Τσίπρας