Μαν. Κουτουλάκης: Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Νησιά- Μια θεσμική παρακαταθήκη λίγο πριν την επόμενη σελίδα
ΓΡΑΦΕΙ Η ΕΙΡΗΝΗ ΧΑΛΚΙΤΗ
Λίγες ημέρες πριν αναλάβει τα νέα του καθήκοντα ως Γενικός Γραμματέας Ναυτιλίας και Λιμένων, ο μέχρι σήμερα Γενικός Γραμματέας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής Μανώλης Κουτουλάκης επέλεξε να τοποθετηθεί δημόσια για μια εξέλιξη που ο ίδιος θεωρεί ιστορική για τον νησιωτικό χώρο: τη δημοσίευση της πρώτης Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τα Νησιά.
Η ανάρτησή του δεν αποτελεί μια απλή ενημέρωση. Είναι ταυτόχρονα ένας απολογισμός, ένας προσωπικός αναστοχασμός και μια πολιτική παρακαταθήκη για το μέλλον της νησιωτικότητας στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Μέσα από ένα εκτενές κείμενο, ο κ. Κουτουλάκης επιχειρεί να αποτυπώσει τη διαδρομή που οδήγησε στην ευρωπαϊκή αναγνώριση των ιδιαίτερων αναγκών των νησιωτικών περιοχών, αλλά και να αναδείξει τις προκλήσεις που εξακολουθούν να βρίσκονται μπροστά.
Η 10η Ιουνίου 2026 καταγράφεται ήδη ως ημερομηνία-σταθμός, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε για πρώτη φορά ένα ολοκληρωμένο στρατηγικό πλαίσιο για τα ευρωπαϊκά νησιά, αναγνωρίζοντας θεσμικά ζητήματα όπως το κόστος της νησιωτικότητας, η συνδεσιμότητα, η ενεργειακή μετάβαση, η δημογραφική ανθεκτικότητα και η ανάγκη προσαρμοσμένων πολιτικών για τις νησιωτικές κοινωνίες. Η νέα στρατηγική οργανώνεται γύρω από βασικούς άξονες που αφορούν την ανάπτυξη, την ανθεκτικότητα, τη βιωσιμότητα και την κοινωνική συνοχή των νησιωτικών περιοχών της Ευρώπης.
Όσοι παρακολούθησαν τα τελευταία χρόνια τα ζητήματα της νησιωτικότητας γνωρίζουν ότι ο Μανώλης Κουτουλάκης υπήρξε από τους ανθρώπους που επέμειναν στην ανάγκη οι πολιτικές για τα νησιά να στηρίζονται σε στοιχεία, μετρήσεις και τεκμηριωμένες προτάσεις. Με σταθερή προσήλωση στα θέματα του νησιωτικού χώρου, εργάστηκε για να μεταφερθεί η συζήτηση από τις γενικές διαπιστώσεις σε συγκεκριμένα εργαλεία πολιτικής, συμβάλλοντας ώστε η έννοια του «κόστους της νησιωτικότητας» και η ανάγκη ειδικής μέριμνας για τα νησιά να αποκτήσουν μεγαλύτερη βαρύτητα τόσο στην Ελλάδα όσο και στους ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Στο κείμενό του, ο Μανώλης Κουτουλάκης υπογραμμίζει τον ενεργό ρόλο της Ελλάδας στη διαμόρφωση των ευρωπαϊκών θέσεων για τη νησιωτικότητα. Δεν πρόκειται για έναν ισχυρισμό χωρίς υπόβαθρο. Τα τελευταία χρόνια η Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής επένδυσε συστηματικά στην τεκμηρίωση των επιπτώσεων της νησιωτικότητας, στη συλλογή δεδομένων και στην προώθηση εργαλείων αξιολόγησης πολιτικών με «νησιωτικό πρόσημο». Παράλληλα, η συνεργασία με τον ΟΟΣΑ και η προώθηση του λεγόμενου «island proofing» – δηλαδή της αξιολόγησης του αντίκτυπου κάθε πολιτικής στα νησιά, αποτέλεσαν βασικούς άξονες αυτής της προσπάθειας. Ο ίδιος ο ΟΟΣΑ αναγνωρίζει πλέον την ανάγκη οι δημόσιες πολιτικές να ενσωματώνουν ειδικά εργαλεία αξιολόγησης για τις νησιωτικές περιοχές, ώστε να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες και το κόστος της νησιωτικότητας.
Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ανάρτησης να βρίσκεται ανάμεσα στις γραμμές της. Ο κ. Κουτουλάκης δεν παρουσιάζει την Ευρωπαϊκή Στρατηγική ως το τέλος μιας προσπάθειας, αλλά ως την αφετηρία μιας νέας περιόδου διεκδικήσεων. Αναγνωρίζει ότι δεν επιτεύχθηκαν όλα όσα επιδίωξαν οι νησιωτικές περιοχές, ωστόσο θεωρεί ότι δημιουργήθηκε πλέον ένα θεσμικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο μπορούν να οικοδομηθούν πιο στοχευμένες ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές.
Ταυτόχρονα, η αναφορά του στη θάλασσα, στα λιμάνια, στις μεταφορές και στη ναυτιλία αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς συμπίπτει με τη μετάβασή του στη Γενική Γραμματεία Ναυτιλίας και Λιμένων. Είναι σαν να συνδέει τη μέχρι σήμερα ενασχόλησή του με τη νησιωτικότητα με τον νέο κύκλο ευθύνης που ανοίγεται μπροστά του, επισημαίνοντας ότι τα ζητήματα των νησιών, των μεταφορών και της ναυτιλίας αποτελούν ένα ενιαίο πεδίο πολιτικής και αναπτυξιακής προοπτικής.
Η ανάρτηση καταλήγει με μια φράση που συνοψίζει ίσως καλύτερα από κάθε άλλη τη φιλοσοφία της νησιωτικής πολιτικής που υπηρέτησε τα τελευταία χρόνια: «Τίποτα δεν χαρίζεται. Όλα κατακτώνται με επιμονή, σχέδιο και πίστη σε μια ιδέα».
Ακολουθεί αυτούσια η ανάρτηση του Μανώλη Κουτουλάκη:
[Ένα γράμμα για την Ευρώπη των νησιών και έναν προσωπικό αναστοχασμό για τη νησιωτικότητα]
Υπάρχουν ορισμένες στιγμές στη ζωή που σου επιτρέπουν να σταθείς για λίγο, να κοιτάξεις πίσω τη διαδρομή και μπροστά τον δρόμο που ανοίγεται.
Η δημοσίευση της πρώτης Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τα Νησιά είναι μία από αυτές τις στιγμές.
Όχι μόνο γιατί αποτελεί μια σημαντική ευρωπαϊκή εξέλιξη για τις νησιωτικές κοινωνίες, αλλά γιατί συμπυκνώνει χρόνια προσπαθειών, συνεργασιών και κοινών διεκδικήσεων ανθρώπων που πίστεψαν ότι τα νησιά αξίζουν να ακούγονται πιο δυνατά στην Ευρώπη.
Με αφορμή αυτή την εξέλιξη, καταγράφω κάποιες σκέψεις για όσα πετύχαμε, για όσα απομένουν να γίνουν και για το πώς η θάλασσα, τα νησιά και οι άνθρωποί τους συνεχίζουν να διαμορφώνουν το μέλλον της χώρας μας. Θα αφήσω τα συναισθήματα να συνοδεύσουν τη σκέψη και όχι να την καθοδηγήσουν.
Η 10η Ιουνίου 2026 πιστεύω ότι θα καταγραφεί ως μια σημαντική στιγμή για τη θεσμική πορεία της νησιωτικότητας στην Ευρώπη. Ως η ημέρα που η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνώρισε ότι τα νησιά δεν αποτελούν απλώς μια γεωγραφική ιδιαιτερότητα, αλλά έναν ιδιαίτερο χώρο πολιτικής, με δικές του ανάγκες, προκλήσεις και δυνατότητες.
Σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται με ταχύτητα και συχνά με όρους που υπερβαίνουν το μέγεθος και τη φωνή των μικρών κοινωνιών, τα νησιά μπορεί να φαίνονται μικρά. Για εμάς όμως, τους ανθρώπους που ζούμε, εργαζόμαστε και δημιουργούμε σε αυτά, είναι ολόκληρος ο κόσμος μας.
Η δημοσίευση της πρώτης Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τα Νησιά αποτελεί μια εξέλιξη με ιδιαίτερη σημασία για εκατομμύρια Ευρωπαίους πολίτες. Η Ελλάδα συμμετείχε ενεργά στη διαμόρφωσή της, αναδεικνύοντας τις πραγματικές προκλήσεις της νησιωτικότητας: το αυξημένο κόστος διαβίωσης και παραγωγής, τη συνδεσιμότητα, την ενεργειακή μετάβαση, τη διαχείριση των υδάτινων πόρων, τη δημογραφική ανθεκτικότητα και την ποιότητα ζωής των νησιωτικών κοινωνιών.
Η συμβολή αυτή δεν περιορίστηκε στην κατάθεση θέσεων. Αποτέλεσε προϊόν μιας συστηματικής προσπάθειας θεσμικής παρουσίας, συνεργασιών και προγραμματικής διπλωματίας εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μιας διαδικασίας στην οποία το ιδεατό δεν ταυτίζεται πάντοτε με το εφικτό, αλλά όπου η πρόοδος μετριέται από την ικανότητα να μετατρέπεις τις ανάγκες σε πολιτικές και τις ιδέες σε κοινά αποδεκτές προτεραιότητες.
Στη διαμόρφωση των ελληνικών θέσεων συνέβαλαν φορείς της αυτοδιοίκησης, ακαδημαϊκά ιδρύματα, ερευνητικοί οργανισμοί, κοινωνικοί εταίροι και εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών. Η μελέτη των προτάσεων και των σχολίων τους απέδειξε ότι, παρά τις επιμέρους διαφορές, υπήρχε αξιοσημείωτη σύγκλιση ως προς τα ζητήματα που έπρεπε να τεθούν στην ευρωπαϊκή ατζέντα. Αυτή είναι η ουσία της ευρωπαϊκής δημοκρατίας και της συμμετοχικής διακυβέρνησης.
Θα είμαι ειλικρινής. Οι δεκαοκτώ σελίδες της Ανακοίνωσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν μπορούν να αποτυπώσουν πλήρως τις χιλιάδες σελίδες προτάσεων και τεκμηρίωσης που κατατέθηκαν από περισσότερους από 435 φορείς και πρόσωπα σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Ωστόσο, το κείμενο αυτό έχει ιδιαίτερη αξία.
Πρώτον, γιατί είναι η πρώτη φορά που η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να συγκροτήσει μια ενιαία στρατηγική προσέγγιση για τις νησιωτικές περιοχές. Το άρθρο 174 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελούσε διαχρονικά τη θεσμική αναφορά για τη νησιωτικότητα. Σήμερα βλέπουμε για πρώτη φορά μια προσπάθεια μετάφρασης αυτής της συνταγματικής πρόβλεψης σε ένα συνεκτικό πολιτικό πλαίσιο.
Δεύτερον, γιατί η Ελλάδα διαδραμάτισε ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωση συμμαχιών και κοινών θέσεων με άλλα κράτη-μέλη και ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Τρίτον, γιατί αναγνωρίζονται πλέον ρητά έννοιες όπως το «κόστος της νησιωτικότητας» και η «πολλαπλή νησιωτικότητα», δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για περισσότερο στοχευμένες πολιτικές τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο.
Τέταρτον, γιατί το κείμενο λειτουργεί ως ένα πρακτικό πλαίσιο αναφοράς για τις κυβερνήσεις, συγκεντρώνοντας εργαλεία, κατευθύνσεις και καλές πρακτικές που μπορούν να αξιοποιηθούν άμεσα.
Και πέμπτον, γιατί, ακόμη και χωρίς άμεσες χρηματοδοτικές δεσμεύσεις, δημιουργεί το πολιτικό και θεσμικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο μπορούν να στηριχθούν οι διεκδικήσεις της επόμενης περιόδου.
Η Ευρώπη παραμένει ένα μοναδικό εγχείρημα σύνθεσης διαφορετικών συμφερόντων, προτεραιοτήτων και εθνικών αφετηριών. Αυτό που τη διατηρεί ενωμένη είναι η δυνατότητα να συγκλίνει σε κοινούς στόχους. Και αυτό ακριβώς συνέβη στην περίπτωση των νησιών.
Προσωπικά αισθάνομαι υπερηφάνεια γιατί μου δόθηκε η ευκαιρία να υπηρετώ τη Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής σε μια περίοδο κατά την οποία η νησιωτικότητα άρχισε να αποκτά μεγαλύτερη θεσμική αναγνώριση και πολιτική βαρύτητα.
Η διαδρομή αυτή δεν ξεκίνησε σήμερα. Ξεκίνησε πριν από σαράντα χρόνια, όταν η ελληνική πολιτεία επέλεξε συνειδητά να αποκτήσει μια ξεχωριστή κυβερνητική δομή για το Αιγαίο και τα νησιά. Από τότε μέχρι σήμερα, πολλοί άνθρωποι, διαφορετικών πολιτικών αφετηριών, συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας εθνικής πολιτικής για τη νησιωτικότητα. Η συνεισφορά τους αξίζει σεβασμό και αναγνώριση.
Στους ανθρώπους της γενιάς μου θα ήθελα να πω κάτι απλό.
Να πιστεύετε στις ιδέες που υπηρετείτε. Να επενδύετε στη γνώση. Να μην φοβάστε την αλήθεια των δεδομένων και την αξία της συνεργασίας.
Περπατήσαμε πολλά χιλιόμετρα, διανύσαμε πολλά ναυτικά μίλια, αφιερώσαμε αμέτρητες ώρες σε συζητήσεις και διαβουλεύσεις, συνεργαστήκαμε με ανθρώπους και θεσμούς που μέχρι πρόσφατα δεν συνομιλούσαν συστηματικά μεταξύ τους και προσπαθήσαμε να προετοιμάσουμε τα νησιά μας για τις προκλήσεις που έρχονται.
Δεν τα πετύχαμε όλα. Αλλά καταφέραμε να κάνουμε ένα σημαντικό βήμα μπροστά.
Έχουμε θωρακίσει και εξελίσσουμε το νέο ρόλο της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου και Νησιώτικης Πολιτικής και του Υπουργείου Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής, ώστε να μπορεί να ασκήσει – ανεξαρτήτως προσώπων και συγκυριών – μια αποστολή, ουσιαστικής «θεσμικής συνηγορίας» με εργαλεία και δεδομένα. Στο Σχέδιο Δράσης του 2025 και του 2026, που έχει ενσωματωθεί στο Ενοποιημένο Σχέδιο Κυβερνητικής Πολιτικής που ενέκρινε το Υπουργικό Συμβούλιο, αλλά και στο πλαίσιο της συνεργασίας της ΓΓΑΙΝΠ με τον ΟΟΣΑ και την Προεδρία της Κυβέρνησης, θέσαμε υψηλά τον πήχυ. Συνεργαζόμενοι με επιστημονικούς φορείς όπως το ΚΕΠΕ και το ΕΚΚΕ για το island proofing και τη δημιουργία ειδικού εργαλείου αξιολόγησης κοινωνικό/οικονομικου αντίκτυπου κρίσιμων πολιτικών και έργων στα νησιά, ώστε κάθε πολιτική και κάθε πρόγραμμα χρηματοδότηση να ενσωματώνει τη σωστή ισορροπία με νησιωτικό πρόσημο (εξελίσσοντας τη ρήτρα νησιωτικότητας).
Η θάλασσα, οι μεταφορές, η ναυτιλία, η ιδιαίτερη πολιτισμική ταυτότητα του νησιωτικού χώρου δεν αποτελούν διακριτές πολιτικές. Συνθέτουν ένα ενιαίο πεδίο ευθύνης και προοπτικής για τη χώρα.
Η νησιωτικότητα δεν είναι μια ειδική πολιτική για λίγους. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να αντιλαμβανόμαστε τον χώρο, την ανάπτυξη, τη συνοχή και την ίδια την έννοια της ισότητας των ευκαιριών και του δικαιώματος της «παραμονής» στα νησιά.
Γι’ αυτό και η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Νησιά δεν αποτελεί το τέλος μιας διαδρομής. Είναι η αφετηρία ενός νέου κύκλου διεκδικήσεων, συνεργασιών και πολιτικών επιλογών που θα κριθούν τα επόμενα χρόνια, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη.
Όσα κατακτήθηκαν μέχρι σήμερα δεν ανήκουν σε πρόσωπα. Ανήκουν σε μια μεγάλη συλλογική προσπάθεια ανθρώπων της αυτοδιοίκησης, της ακαδημαϊκής κοινότητας, της κοινωνίας των πολιτών, των νησιωτικών φορέων και της δημόσιας διοίκησης, που πίστεψαν ότι τα νησιά πρέπει να συμμετέχουν ισότιμα στον σχεδιασμό του μέλλοντος.
Και αυτό το μέλλον παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένο με τη θάλασσα. Με τις συνδέσεις που ενώνουν τους ανθρώπους. Με τα λιμάνια που αποτελούν πύλες ανάπτυξης και συνοχής. Με τη ναυτιλία που διαχρονικά υπήρξε δύναμη προόδου για τη χώρα. Με μια Ελλάδα που οφείλει να βλέπει το Αιγαίο και τον νησιωτικό χώρο όχι ως σύνορο, αλλά ως κέντρο δημιουργίας, εξωστρέφειας και προοπτικής.
Εμείς οι νησιώτες το γνωρίζουμε καλά.
Τίποτα δεν χαρίζεται. Όλα κατακτώνται με επιμονή, σχέδιο και πίστη σε μια ιδέα.
Και η ιδέα της χωρικής δικαιοσύνης για τα νησιά μας παραμένει περισσότερο επίκαιρη από ποτέ.
ΜΚ
ΥΓ. Θα γίνει ξεχωριστή ανάρτηση για τους φορείς και τους ανθρώπους που συνέβαλαν με την παρουσία, τις θέσεις και τη στήριξη τους σε όλα όσα γράφω. Η εμπιστοσύνη του αρμόδιου Υφυπουργού Στέφανος Σωτ. Γκίκας αλλά και η κατεύθυνση του Υπουργού Vassilis Kikilias για ειδική μέριμνα για τα νησιά, υπήρξαν καθοριστικά συστατικά στοιχεία για την πετυχημένη ολοκλήρωση του πρώτο βήματος της μεγάλης προσπάθειας για την ευρωπαϊκή νησιωτική συνοχή.
