News&

Συνέντευξη | Στάθης Γκότσης: «Τα μουσεία οφείλουν να μιλούν τη γλώσσα των σημερινών ανθρώπων»

 

Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του «Μουσείο, εκπαίδευση, κοινωνία» (εκδόσεις Τόπος) στη Ρόδο, ο ιστορικός και μουσειολόγος Στάθης Γκότσης* μιλά για τις αγκυλώσεις των ελληνικών μουσείων, την ανάγκη να αφηγηθούν ιστορίες που αφορούν τους σημερινούς ανθρώπους, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο πολιτισμός μπορεί να πάψει να μοιάζει με «κλειστό κλαμπ» για λίγους και ειδικούς.

Για πολλούς, η επίσκεψη σε ένα μουσείο εξακολουθεί να ισοδυναμεί με μια υποχρεωτική, συχνά ανιαρή σχολική εκδρομή ή με μια αμήχανη περιήγηση ανάμεσα σε προθήκες με δυσνόητες, ακαδημαϊκές λεζάντες. Πώς, όμως, μπορεί ένας μουσειακός χώρος να μετατραπεί σε ζωντανό κύτταρο διαλόγου, που να αγγίζει την καθημερινότητα, τις αγωνίες και τα ερωτήματα του σύγχρονου πολίτη;

Αυτά ακριβώς τα ζητήματα θέτει στο επίκεντρο το βιβλίο «Μουσείο, εκπαίδευση, κοινωνία» (εκδόσεις Τόπος), το οποίο παρουσιάστηκε στη Ρόδο, σε μια εκδήλωση που συνδιοργάνωσαν το Διεθνές Κέντρο Συγγραφέων και Μεταφραστών Ρόδου του ΔΟΠΑΡ και το βιβλιοπωλείο «Καραβάκι». Λίγο πριν από τη συζήτηση στο νησί, ο συγγραφέας του βιβλίου, ιστορικός και έμπειρος επιστήμονας στον χώρο της μουσειακής εκπαίδευσης, Στάθης Γκότσης, μας μίλησε για την ευθύνη των μουσείων απέναντι στο «μη κοινό» τους, για την παγίδα του μαζικού τουρισμού, αλλά και για την ανάγκη μιας ριζικά διαφορετικής μουσειακής πολιτικής.

Συνέντευξη στην Πέγκυ Ντόκου

Κύριε Γκότση, βρεθήκατε στη Ρόδο για την παρουσίαση του βιβλίου σας «Μουσείο, εκπαίδευση, κοινωνία», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Τόπος». Ποιο είναι το κεντρικό ερώτημα που θέτει αυτή η έκδοση και ποιοι πλαισιώνουν τη συζήτηση; 

Είμαι ιδιαίτερα χαρούμενος που βρέθηκα στη Ρόδο και που μου δίνεται η ευκαιρία να συνομιλήσω με τους ανθρώπους της πόλης, τους διοργανωτές, αλλά και τους εκλεκτούς ομιλητές που πλαισιώνουν την εκδήλωση: τον επίκουρο καθηγητή στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Γιάννη Κουκουλά, την πρόεδρο του Συνδέσμου Φιλολόγων Δωδεκανήσου, την ιστορικό τέχνης και πολιτιστική διαχειρίστρια Πόλυ Χατζημάρκου, και ο αρχαιολόγος Νίκος Χριστοδουλίδης. Πρόκειται για μια συζήτηση με ξεχωριστό ενδιαφέρον, καθώς αγγίζει τον πυρήνα της σχέσης που αναπτύσσουν σήμερα τα μουσεία –υπό την ευρεία τους έννοια– τόσο με την εκπαίδευση όσο και με την κοινωνία ευρύτερα.

Παρατηρώντας τα μουσεία του εξωτερικού, βλέπουμε συχνά έναν έντονα διαδραστικό ρόλο και μια διαρκή ανανέωση στον τρόπο που προσεγγίζουν τον επισκέπτη. Στην Ελλάδα, πώς λειτουργούν σήμερα τα μουσεία στις πόλεις μας;

Η αλήθεια είναι ότι τα μουσεία, εκ της φύσεώς τους, αφηγούνται ιστορίες μέσα από τα εκθέματά τους. Αυτός είναι ο βασικός τους στόχος. Μάλιστα, οι ιστορίες αυτές δεν είναι πάντοτε ευχάριστες ή εντυπωσιακές· συχνά καλούνται να διαχειριστούν και «δύσκολες» ιστορίες. Το κρίσιμο, ωστόσο, είναι ένα δεύτερο επίπεδο: το πώς τις αφηγούνται. Δηλαδή, αν μεταφέρουν το μήνυμα με έναν τρόπο επικοινωνιακό, που να αντιστοιχεί στα ζητούμενα, τις αγωνίες, τα ενδιαφέροντα, τη γλώσσα και το επίπεδο των σημερινών επισκεπτών.

Σε αυτό ακριβώς το πεδίο εντοπίζονται σημαντικά προβλήματα, τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς. Στον χώρο της μουσειολογίας και της μουσειακής εκπαίδευσης –τον οποίο υπηρέτησα για περισσότερα από δεκαπέντε χρόνια στο Υπουργείο Πολιτισμού– διεξάγεται μια έντονη συζήτηση για το πώς τα μουσεία θα γίνουν πιο ζωντανά, πιο επικοινωνιακά και ουσιαστικά χρήσιμα εκπαιδευτικά. Πρέπει επιτέλους να σταματήσουν αυτές οι βαρετές ξεναγήσεις και η ατελείωτη παρέλαση παιδιών και εφήβων μέσα από αίθουσες, χωρίς στην πραγματικότητα να καταλαβαίνουν το παραμικρό από όσα βλέπουν.

Τι είναι, λοιπόν, αυτό που θα μπορούσε να βελτιωθεί στην ελληνική πραγματικότητα; Συχνά βλέπουμε στο εξωτερικό μουσεία που, πέρα από τις εκθέσεις, φιλοξενούν ποικίλες δράσεις και εκδηλώσεις. Βέβαια, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος αυτό το «άνοιγμα» να οδηγήσει σε υπερβολές ή επιφανειακά θεάματα.

Το πρόβλημα που θέτετε είναι απολύτως υπαρκτό. Πράγματι, τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε συχνά το φαινόμενο, με το πρόσχημα του «ανοίγματος στην κοινωνία», να φιλοξενούνται μέσα στα μουσεία αταίριαστες ή άσχετες εκδηλώσεις, υποτίθεται για να προσελκύσουν τον κόσμο. Όμως, η πραγματική προϋπόθεση για να αλλάξει κάτι ουσιαστικά είναι οι άνθρωποι που διαχειρίζονται τα μουσεία να κοιτάξουν κατάματα τις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά του κοινωνικού σώματος, βρίσκοντας τον τρόπο να επικοινωνήσουν μαζί του μιλώντας τη δική του γλώσσα.

Στα ελληνικά μουσεία κυριαρχούν ακόμη εξαιρετικά δύσκολες και δυσνόητες έννοιες. Πολλές φορές μοιάζουν σχεδιασμένα αποκλειστικά για τους ήδη μορφωμένους και τους ειδικούς του εκάστοτε αντικειμένου. Αυτό ακριβώς είναι που απωθεί τους απλούς πολίτες, οι οποίοι νιώθουν ότι δεν βλέπουν τον εαυτό τους εκεί μέσα και ότι το μουσείο δεν έχει τίποτα να τους πει που να ακουμπά στη δική τους ζωή και καθημερινότητα.

Άρα το ζήτημα δεν είναι απλώς η χρήση της τεχνολογίας ή η διοργάνωση εκδηλώσεων, αλλά η αλλαγή φιλοσοφίας;

Ακριβώς. Δυστυχώς, φοβούμαι ότι οι περισσότερες παρεμβάσεις που γίνονται τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα στοχεύουν κυρίως στην προσέλκυση του τουρίστα και όχι στην ουσιαστική επικοινωνία με τον ντόπιο πληθυσμό. Κι όμως, η τοπική κοινωνία έχει τεράστια ανάγκη από μια επανασύνδεση με το παρελθόν, με έναν τρόπο που να είναι ζωντανός, αποτελεσματικός και κοινωνικά χρήσιμος στο παρόν, για τους σημερινούς ανθρώπους.

Η απάντηση, λοιπόν, βρίσκεται σε έναν απλούστερο, πιο άμεσο λόγο: σε ιστορίες που αγγίζουν την καθημερινότητα και τις ανάγκες των πολιτών, σε αφηγήσεις που παράγουν νόημα για τον σύγχρονο άνθρωπο. Η τεχνολογία μπορεί ασφαλώς να λειτουργήσει υποστηρικτικά ως εργαλείο. Προσωπικά, όμως, υποστηρίζω σταθερά ότι η ζωντανή, επικοινωνιακή δράση των μουσειακών εκπαιδευτικών προγραμμάτων αποτελεί τον πιο αποτελεσματικό δρόμο για να προσεγγίσουμε όχι μόνο το σχολικό και νεανικό κοινό, αλλά και ευρύτερες κοινωνικές ομάδες.

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μεγάλωσαν με ερεθίσματα στην τέχνη ή τη λογοτεχνία και που αποφεύγουν συνειδητά τα μουσεία, θεωρώντας τα περιττά ή ξένα. Παράλληλα, βλέπουμε και το φαινόμενο του μαζικού τουρισμού, όπου επισκέπτες περνούν βιαστικά από εμβληματικούς χώρους, όπως η Ακρόπολη, χωρίς να κατανοούν τι βλέπουν. Πώς μπορούμε να προσελκύσουμε αυτούς τους «αδιάφορους» ενήλικες;

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η καρδιά του προβλήματος. Είναι ένα φαινόμενο που διαπιστώνεται ήδη από τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα –από τις πρώτες κιόλας κοινωνιολογικές μελέτες, όπως εκείνες του Πιερ Μπουρντιέ– και επιβεβαιώνεται μέχρι σήμερα από τη διεθνή βιβλιογραφία και τις σύγχρονες έρευνες. Υπάρχει ένα πολύ μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, το λεγόμενο «μη κοινό» των μουσείων, το οποίο τα αποφεύγει συστηματικά επειδή θεωρεί ότι δεν το αφορούν.

Και εδώ έγκειται η ευθύνη του ίδιου του μουσείου. Το μουσείο είναι εκείνο που οφείλει να βρει τον τρόπο να φέρει τον κόσμο στους χώρους του, και όχι να περιμένει παθητικά το αντίστροφο. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει μεν να πιάσουμε το νήμα από την παιδική ηλικία, αλλά να μην περιοριστούμε εκεί. Τα μουσεία χρειάζεται να χτίσουν σχέσεις εμπιστοσύνης με τους ενήλικες πολίτες, δημιουργώντας εκθεσιακές αφηγήσεις που να μιλούν για τους σημερινούς, πραγματικούς ανθρώπους.

Γιατί αν κάποιος πάει σε ένα μουσείο για να δει εκθέματα ή έργα τέχνης που αδυνατεί να κατανοήσει, πολύ απλά δεν θα ξαναπάει· θα νιώσει ότι σπατάλησε τον χρόνο του. Αν, αντιθέτως, το μουσείο του μιλήσει για ζητήματα που τον αφορούν άμεσα –για την κοινωνική του θέση, τις οικονομικές συνθήκες, την καθημερινή του ζωή, τα υπαρξιακά ή κοινωνικά του ερωτήματα– και το κάνει με έναν τρόπο οικείο και κατανοητό, τότε η στάση του θα αλλάξει ριζικά. Αυτό, όμως, απαιτεί διαφορετική δουλειά, νέο σκεπτικό και, εν τέλει, μια ριζικά διαφορετική μουσειακή πολιτική.

*Ο Στάθης Γκότσης σπούδασε Ιστορία στο Ιστορικό-Αρχαιολογικό του ΑΠΘ. Υπηρέτησε για περισσότερα από 30 χρόνια στο υπουργείο Πολιτισμού, με κύριο τομέα απασχόλησης τη μουσειακή εκπαίδευση. Έχει σχεδιάσει και υλοποιήσει πληθώρα μουσειακών ερμηνευτικών/εκπαιδευτικών δράσεων για σχολικές αλλά και για ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες (ΑμεΑ, μειονοτικές ομάδες, ψυχικά ασθενείς, ηλικιωμένους, φυλακισμένους, πρόσφυγες).

Έχει επιμεληθεί τον συλλογικό τόμο Ρομά – Ιστορικές διαδρομές και σημερινές αναζητήσεις, Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού – Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Αθήνα 2014. Είναι μέλος του κύριου διδακτικού προσωπικού του Εθνικού Κέντρου Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης (ΕΚΔΔΑ) και του Ινστιτούτου Επιμόρφωσης (ΙΝΕΠ/ΕΚΔΔΑ), καθώς και τακτικό μέλος της ολομέλειας της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ).

Έχει διατελέσει μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής και του Γενικού Συμβουλίου της ΑΔΕΔΥ και της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εργαζομένων Υπουργείου Πολιτισμού (ΠΟΕΥΠΠΟ), πρόεδρος και γενικός γραμματέας του Ενιαίου Συλλόγου Υπαλλήλων ΥΠΠΟ Αττικής, Στερεάς και Νήσων, καθώς και μέλος του ΔΣ του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων (ΣΕΑ).

Exit mobile version