Οι προχθεσινές εξαγγελίες του Αλέξη Τσίπρα για την Αυτοδιοίκηση περιλαμβάνουν ορισμένες ουσιαστικές δημοκρατικές, αναδιανεμητικές και αποκεντρωτικές προτάσεις.
Το συνολικό σχέδιο ωστόσο είναι σταθερά προσηλωμένο στη νεοφιλελεύθερη αντίληψη της «πολυεπίπεδης διακυβέρνησης», σύμφωνα με την οποία η Αυτοδιοίκηση δεν αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως θεσμός δημοκρατικής εξουσίας και δημόσιας παραγωγής κοινωνικών αγαθών, αλλά ως αποκεντρωμένος μηχανισμός διαχείρισης πόρων, έργων, δημόσιων συμβάσεων και αναπτυξιακών προγραμμάτων.
Ειδικότερα:
1) Στα θετικά στοιχεία του σχεδίου είναι η πρόθεση σταθερότερης χρηματοδότησης της Αυτοδιοίκησης. Η σύνδεση των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων με συγκεκριμένο ποσοστό του ΑΕΠ, η πρόβλεψη μόνιμου επενδυτικού σκέλους, η απόδοση πρόσθετων εσόδων στους δήμους και η δημιουργία νέου χρηματοδοτικού προγράμματος τύπου «Φιλόδημος» συνιστούν προτάσεις υπέρβασης της σημερινής οικονομικής ασφυξίας.
Θετική είναι επίσης η αρχή ότι καμία αρμοδιότητα δεν πρέπει να μεταφέρεται χωρίς το αντίστοιχο προσωπικό και τους αναγκαίους πόρους. Πρόκειται για σημαντική δέσμευση, καθώς ένα από τα βασικά προβλήματα των μεταρρυθμίσεων των προηγούμενων δεκαετιών ήταν η μεταβίβαση ευθυνών προς τους δήμους χωρίς αντίστοιχη μεταφορά πραγματικής διοικητικής ικανότητας.
Θετικό χαρακτήρα έχουν και οι προτάσεις για γεωγραφική ισότητα, με ειδικά κριτήρια για νησιωτικές, ορεινές και δημογραφικά συρρικνούμενες περιοχές. Η αναγνώριση ότι οι δήμοι δεν ξεκινούν από την ίδια οικονομική, πληθυσμιακή και παραγωγική βάση είναι αναγκαία προϋπόθεση κάθε σοβαρής αναδιανεμητικής πολιτικής.
Επίσης, οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί, η ενίσχυση των τοπικών κοινοτήτων, η δεσμευτική ενσωμάτωση τοπικών αποφάσεων στους δημοτικούς προϋπολογισμούς και η επανεξέταση της χωρικής συγκέντρωσης του «Καλλικράτη» είναι θετικές προτάσεις που μπορούν υπό προϋποθέσεις να διευρύνουν την κοινωνική συμμετοχή.
2) Ωστόσο, οι θετικές αυτές εξαγγελίες εντάσσονται σε μια συνολική θεσμική αρχιτεκτονική που δεν αμφισβητεί τον νεοφιλελεύθερο μετασχηματισμό της Αυτοδιοίκησης. Το βασικό λεξιλόγιο του σχεδίου: «επικουρικότητα», «αποτελεσματικότητα», «λογοδοσία», «αναπτυξιακά συμβόλαια», «δείκτες απόδοσης», «μητροπολιτικά κέντρα διακυβέρνησης» παραπέμπει ευθέως στη μετάβαση από την «τοπική κυβέρνηση» στην «τοπική διακυβέρνηση».
Σε αυτό το υπόδειγμα, το τοπικό κράτος (ο Δήμος) αποσύρεται σταδιακά από την άμεση παραγωγή και παροχή υπηρεσιών και περιορίζεται στον ρόλο του χρηματοδότη, του ρυθμιστή, του αξιολογητή και του συντονιστή δικτύων μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών φορέων. Η κρίσιμη αδυναμία του προγράμματος της ΕΛ.Α.Σ, δηλαδή, βρίσκεται κυρίως σε όσα αποσιωπά.
Δηλαδή:
– Δεν υπάρχει σαφής δέσμευση για επαναφορά σε δημόσιο ή δημοτικό έλεγχο υπηρεσιών που έχουν εκχωρηθεί σε εργολάβους.
– Δεν υπάρχει πολιτική για περιορισμό των ΣΔΙΤ, των παραχωρήσεων, των αναπτυξιακών οργανισμών, των εξωτερικών συμβούλων και των απευθείας αναθέσεων.
– Δεν διευκρινίζεται αν η Καθαριότητα, η διαχείριση των απορριμμάτων, το πράσινο, ο φωτισμός, οι κοινωνικές δομές, η πληροφορική και οι τεχνικές υπηρεσίες θα παρέχονται από ισχυρές δημοτικές υπηρεσίες ή θα συνεχίσουν να λειτουργούν ως πεδία ιδιωτικής κερδοφορίας.
– Εξίσου χαρακτηριστική είναι η απουσία μιας σαφούς πολιτικής κοινωνικής ιδιοκτησίας. Το Νερό, η ενέργεια, η δημοτική γη, οι ελεύθεροι χώροι, η κοινωνική κατοικία και οι τοπικές υποδομές δεν αντιμετωπίζονται ρητά ως δημόσια αγαθά που πρέπει να προστατευθούν από την εμπορευματοποίηση.
Έτσι, το πρόγραμμα μπορεί να οδηγήσει μεν σε έναν οικονομικά ισχυρότερο δήμο, χωρίς όμως αυτός να γίνει περισσότερο «δημόσιος». Υπάρχει η τάση να δημιουργηθεί ένας πλουσιότερος δήμος (ως Αναθέτουσα Αρχή), ο οποίος θα διαθέτει περισσότερους πόρους, αλλά θα συνεχίζει να τους διοχετεύει μέσω συμβάσεων και εργολαβιών προς ιδιώτες.
Συνολικά, οι εξαγγελίες Τσίπρα/ΕΛ.Α.Σ. περιλαμβάνουν βελτιώσεις της σημερινής κατάστασης ως προς τους πόρους, τη γεωγραφική αναδιανομή και τη συμμετοχή. Δεν συγκροτούν όμως εναλλακτικό δημοκρατικό υπόδειγμα Αυτοδιοίκησης. Δεν απαντούν στο θεμελιώδες ερώτημα ποιος παράγει τις υπηρεσίες, με ποιο προσωπικό, υπό ποιο καθεστώς ιδιοκτησίας και με ποιον κοινωνικό έλεγχο.
Η βασική λογική του συνοψίζεται στο σχήμα περισσότερη αποκέντρωση, περισσότερη χρηματοδότηση και περισσότερη διοικητική ικανότητα, αλλά χωρίς ρήξη με την αγορά, τις ιδιωτικοποιήσεις, τον δε Δήμο ως τοπικό διαχειριστή συμβάσεων.
Πρόκειται για μια προοδευτικότερη και ορθολογικότερη εκδοχή της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, μακριά όμως από την παράδοση της Αυτοδιοίκησης ως θεσμού δημοκρατικής εξουσίας, κοινωνικής ιδιοκτησίας και καθολικής παροχής δημόσιων αγαθών. / Χριστόφορος Βερναρδάκης / documento